Słowotwórstwo — klasa 7: ćwiczenia, kartkówka i sprawdzian
Słowotwórstwo bada, jak z jednych wyrazów powstają drugie. Wyraz pochodny (domek) powstaje od wyrazu podstawowego (dom) przez dodanie formantu, a wspólną część obu nazywamy podstawą słowotwórczą.
dom → dom|ek: podstawa + formant
Co trzeba umieć
- Wskazać wyraz podstawowy i wyraz pochodny.
- Oddzielić podstawę słowotwórczą od formantu.
- Nazwać rodzaj formantu: przedrostek, przyrostek, przedrostek i przyrostek.
- Rozpoznać wyrazy złożone: złożenie, zrost, zestawienie.
- Dobrać wyrazy pokrewne: las, leśny, leśniczy, zalesić.
Ściąga: formanty i wyrazy złożone
Ściąga do druku| Rodzaj | Na czym polega | Przykład |
|---|---|---|
| przedrostek | formant przed podstawą | pisać → przepisać |
| przyrostek | formant po podstawie | dom → domek |
| przedrostek i przyrostek | formant z obu stron | okno → podokiennik |
| złożenie | dwa wyrazy połączone wrostkiem -o-, -i-, -y- | długopis, gwiazdozbiór |
| zrost | dwa wyrazy zrośnięte bez wrostka | Wielkanoc, wiarygodny |
| zestawienie | osobne wyrazy o jednym znaczeniu | maszyna do szycia |
Rozbiór na kolorowo
Kliknij słowo i wybierz odpowiedź. Dobra odpowiedź zaznaczy się kolorem albo właściwą linią, zła dostanie poprawkę na czerwono.
Zdania i rozwiązania
Rodzaj formantu
- domek (przyrostek) · przepisać (przedrostek) · podokiennik (przedrostek i przyrostek) · długopis (wyraz złożony)
- nauczyciel (przyrostek) · zalesić (przedrostek i przyrostek) · wynieść (przedrostek) · Wielkanoc (wyraz złożony)
- pisarz (przyrostek) · pradziadek (przedrostek) · bezdomny (przedrostek i przyrostek) · wiarygodny (wyraz złożony)
- nieduży (przedrostek) · zielonkawy (przyrostek) · bezsenny (przedrostek i przyrostek) · gwiazdozbiór (wyraz złożony)
Pułapki z kartkówki
Kartkówka i sprawdzian do druku
Budowa słowotwórcza wyrazu — kartkówka, klasa 7
PDF do wydruku z kluczem odpowiedzi. Grupa A jest bezpłatna, pozostałe grupy do pracy z całą klasą są w sklepie.
Dla nauczyciela
Rozbiór słowotwórczy dobrze robić „od tyłu”: uczniowie dostają wyraz pochodny i szukają, od czego jest krótszy. Ta różnica to formant. W rozbiorze rozpoznają rodzaj formantu, a ściąga ma też typy wyrazów złożonych.
Pytania
Co to jest formant?
To cząstka, którą dodajemy do podstawy słowotwórczej, żeby utworzyć nowy wyraz: przedrostek (prze-pisać), przyrostek (dom-ek) albo oba naraz (pod-okien-nik).
Czym różni się wyraz podstawowy od pochodnego?
Wyraz podstawowy to ten, od którego tworzymy nowy (dom). Wyraz pochodny powstał od niego przez dodanie formantu (domek).
Co to są wyrazy pokrewne?
Wyrazy z tym samym rdzeniem i spokrewnionym znaczeniem: las, leśny, leśniczy, zalesić. Tworzą rodzinę wyrazów.
Jakie są rodzaje wyrazów złożonych?
Złożenia (z wrostkiem: długopis, gwiazdozbiór), zrosty (bez wrostka: Wielkanoc, wiarygodny) i zestawienia (osobne wyrazy o jednym znaczeniu: maszyna do szycia).